Uzun yıllar önce, Türkiye’nin enerji dinamiklerindeki değişiklikler ve bu alandaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda, genel tepki genellikle çekingen bir sessizlikle karşılanıyordu. O dönemde Ulusal Kanal’da yayımlanan “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme taşımak, ülkemizin geleceği açısından bir sorumluluk üstlenme çabasıydı. Bugün, TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana yönelik önemi, bu meselenin artık somut bir hale geldiğini gözler önüne sermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin yüklediği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve topluma karşı duyduğumuz vicdani sorumlulukla, savunma sanayii perspektifinden derinlemesine incelemeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların tüketimi ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği bağlamında köklü bir paradigma değişikliği yaşamaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları önemli bir yere sahipken, modern sanayi toplumlarının ve stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekli “baz yük” enerjisini sağlamaktan uzak kalmaktadırlar. Bu yapısal zorunluluk, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin odak noktası haline getirmiştir.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik gereklilikler ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda savunma sanayisinde önemli bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025 yılı itibarıyla 10 milyar doları aşan ihracatı ve tarihi düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli artırıldığını göstermektedir. Ancak, bu geniş endüstriyel büyüklük; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi enerji yoğun altyapıların elektrik ve termal enerji taleplerini eşi benzeri görülmemiş derecelere çıkaran bir durum yaratmıştır.

Sektördeki tüketim miktarlarını sayılarla ifade etmek, bu durumun ciddiyetini kavrayabilmek açısından son derece önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi yaklaşık 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan tesislerindeki ağır sanayi faaliyetlerinin ise bu rakamı kat bekat aştığı ve MKE ile ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer yoğunluk gereksinimleri olduğu aşikardır. Türk Savunma Sanayisinin toplam artan elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) civarında olduğu tahmin edilmektedir. Geleneksel yollarla bu tesislerin enerji ihtiyacının sağlanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbeler (EMP) gibi durumlarda geri dönüşü imkânsız riskler taşımaktadır. Bu zafiyeti ortadan kaldırmanın tek yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve bu mikroşebekelerin temeli, kuşkusuz ki toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, bağımsız olarak nükleer silah üretmeye uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi son derece az olan stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünyada keşfedilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu kritik elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin toryum yataklarına sahip ülkeleri arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine dayanarak, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervinin 380 bin ton civarında olduğu açıklanmaktadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş kapsamlı jeolojik öngörülerine göre, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların dahil edilmesi durumunda Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sine tekabül ettiği belirtilmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimliliğe sahip yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik talebini onlarca yıl karşılayabilecek bir potansiyel taşımaktadır. Bu zenginlik, bu toprakların altında bir lütuf değil, onu gerçekleştirecek bilimsel iradeyi ortaya koyma sorumluluğudur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir fiziksel yapı gerektirmektedir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör içerisinde bir nötron emerek Toryum-233’e, ardından beta bozunması ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde başka bir beta bozunması ile bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önemli öncüsü, merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocanın liderliğini üstlendiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır metal bir hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akışı üretir ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesini sağlar. Sistemin en yenilikçi yönü ise, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) bir seviyede tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda, hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde meydana gelen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimizde bir burukluk ve vicdani bir mahcubiyet hissi var. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadığı şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun bir süre ertelemek zorunda kalmasına ve bu toprakların bilimsel atılımını derin bir kesinti ile parçalanmasına neden olmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen ve bu öngörüleri somut projelere dönüştüren nadir bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazanın ardından, eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın açıklamaları ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın ardında sabotaj ihtimali bulunduğuna ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin etkisinin tartışmaya açıldığını göstermektedir. “Engin’in bu teknolojiye erişebildiği için hedef alındığına inanıyorum” diyen Metin Arık Hocamızın bu çığlığı, yıllar boyunca ak